B2C (Firmadan Tüketiciye) E-Ticaretin İstihdam Etkisi
(Canbey-Özgüler, Verda (2006). B2C (Firmadan Tüketiciye) e-Ticaretin İstihdam Etkisi, Mercek Dergisi, MESS (Türkiye Metal Sanayicileri Sendikası), 11 (41), 132-140 makalesinden özetlenerek aktarılmıştır).
1. Giriş
e-ticaret, Bilişim İletişim Teknolojileri (BİT / Information Communication Technologies / ICT) BİT’nin ekonomik büyüme üzerindeki etkilerinin en somut göründüğü alandır. Ticarette etkinlik sağlayarak; gelişmekte olan ülkelerin küresel ekonomiyle bütünleşmesini hızlandırarak, işletmelere ve girişimcilere daha rekabetçi bir ortam sunarak iş ve refah yaratmaktadır. BİT sektörü son yıllarda gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelere önemli katkılar sağlasa da zayıf yönleri bulunmaktadır. Bilgisayar ve internet kullanımı, gelişmekte olan ülkelerde gelişmiş ülkelere oranla daha düşüktür. Teknolojik altyapı eksikliklerinin yanı sıra, insan gücü altyapısı da önemli bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Gerek internet üzerinden alışveriş yapacaklar açısından gerekse bu siteleri tasarlayan kişiler açısından BİT’ni kullanabilmek son derece önemli olmaktadır.
e-ticaretin istihdam üzerindeki etkisi oldukça küçük olmakla birlikte, uzun dönemde bu etkilerin çok daha güçlü bir biçimde gözleneceği bu alanda araştırma yapan çeşitli kuruluşlar ve uzmanlar tarafından belirtilmektedir.
e-ticaret, teknik altyapısı, hukuki düzenlemeleri ve tamamlayıcı teknolojileri ile birlikte ele alınmaktadır. Sağlam internet altyapısı, hızlı ve güvenli alış-veriş ortamının sağlanması, tüketici haklarının korunmasına yönelik düzenlemeler giderek önemi artan konular olarak karşımıza çıkmaktadır.
2. e-ticaretin Tanımı ve Tarafları
e-ticaret çeşitli uluslararası kuruluşlarca değişik şekillerde tanımlanmıştır. Bu tanımlar birlikte ele alındığında; “bilgisayar ağları aracılığıyla ürünlerin üretilmesi, tanıtımının, satışının, ödenmesinin ve dağıtımının yapılması” olarak tanımlanabilir. Yapılan işlemler sayısal biçime dönüştürülmüş yazılı metin, ses ve video görüntülerinin işlenmesi ve iletilmesini de içermektedir. Elektronik ticaret konusunda dünya genelinde yaşanan gelişmelere paralel olarak birçok ülke ve uluslararası kuruluş elektronik ticaret ve onunla bağlantılı konuları gündemine almıştır. WTO (Dünya Ticaret Örgütü), UNCTAD (Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı), OECD (İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı), AB (Avrupa Birliği), CEFACT (Birleşmiş Milletler Ticaret ve Ulaştırma İşlemlerini Kolaylaştırma Merkezi), UNCITRAL (Birleşmiş Milletler Ticaret Kanunu Komisyonu), ITU (Uluslararası Haberleşme Birliği), ITC (Uluslararası Ticaret Merkezi) ve Dünya Bankası’nın ticarette etkinliği sağlamak için elektronik ticarete ilişkin konularda yoğun olarak çalıştığı gözlenmektedir[1].
Bu kuruluşların e-ticaret tanımlarına göz atmak gerekirse;
Tablo 1: Çeşitli Kuruluşların e-ticaret Tanımları
| WTO | Mal ve hizmetlerin, üretim, reklam, satış ve dağıtımlarının telekomünikasyon ağları üzerinden yapılmasıdır. |
| OECD | Sayısallaştırılmış, yazılı metin, ses ve görüntünün işlenmesi ve iletilmesine dayanan, kişileri ve kurumları ilgilendiren ticari işlemlerdir. Dar ve geniş anlamda ele alınan e-ticaret işlemleri, ticaretin hangi aşamalarının internette gerçekleşmesi durumunda “e-ticaret” sayılacağı, buna bağlı olarak sayısal göstergelerin nasıl ölçüleceği gibi konularla ilgili olarak kavramsal düzeyde de olsa kolaylık sağlamaktadır. Geniş anlamda e-ticaret; elektronik işlemler mal ve hizmet alım-satımı; işletmeler, hanehalkları, bireyler, hükümet, diğer kamusal yada özel kurumlar arasındaki bilgisayar ağları ile yapılan tüm işlemlerdir. Bu mal ve hizmetler, ağlardan siparişi, ödemesi ve dağıtımı yapılan ya da bu ağlar dışında dağıtımı yapılan mal ve hizmetlerdir. Dar anlamda e-ticaret; internet işlemleri olarak ele alınmaktadır. Burada ödemeler ve siparişler internet ile yapılmaktadır. Mal ve hizmet dağıtımı internette yapılabildiği gibi internet dışında da yapılabilmektedir. |
| UN-CEFACT | İş, yönetim ve tüketim faaliyetlerinin yürütülmesi için yapılanmış ve yapılanmamış* iş bilgilerinin üreticiler, tüketiciler ve kamu kurumları ile diğer organizasyonlar arasında elektronik araçlar (e-posta ve mesajlar, e-bülten panoları, www teknolojisi, akıllı kartlar, elektronik fon transferi-EFT, elektronik veri değişimi-EDI vb.) üzerinden paylaşılması e-ticaret olarak tanımlanmaktadır. |
| UNCITRAL | Elektronik ortamda açık ve kapalı ağlar** üzerinden yapılan; mal (taşınır-taşınmaz), ve hizmet (bilgi servisleri, danışmanlık, finans, hukuk, sağlık, eğitim, ulaştırma vb.) ticaret sayısal biçime dönüştürülmüş yazılı metin, ses, video görüntülerinin işlenmesi ve iletilmesi, ürün tasarımı, üretim, doğrudan tüketiciye pazarlama, üretim izleme, sevkiyat izleme, tanıtım, reklam, bilgilendirme, sipariş verme, sözleşme yapma, banka işlemleri, fon transferi, gümrükleme, ortak tasarım geliştirme ve mühendislik, kamu alımları, elektronik para çıkarma, sayısal imza, e-noterlik, vergilendirme, fikri mülkiyet haklarının transferi, kiralanması vb. işlemler e-ticaret kapsamında değerlendirilmektedir. |
| ITC | İletişim, iş, hizmetler ve bilgisayar ağları açılarından ele almak biçiminde olmaktadır. İletişim perspektifinden ele alındığında e-ticaret; bilginin ürün ve hizmetlerin yada diğer ödemelerin ve dağıtımın telefon, bilgisayar ağları gibi araçlarla gerçekleştirilmesidir. İş perspektifinden; işletme işlemlerinde ve iş akışında otomasyon ve teknoloji uygulamalarıdır. Hizmet perspektifinden; firma, tüketici, yönetim isteklerine odaklanmak suretiyle maliyetler azalırken kalite ve dağıtım hızının artması durumu ele alınmaktadır. Bilgisayar ağları açısından ise; malların ve hizmetlerin, bilginin alım satımı ve dağıtımının internet yoluyla yapılması anlaşılmaktadır. |
| e-ticaret en genel tanımıyla; | Bilgisayar eksenli ağlarda herhangi bir işlemin tamamlanması ile mal ve hizmetlerdeki sahiplik yada kullanım haklarının transferidir. İşlem, satış süreci gibi seçilmiş bir e-iş süreci ile ortaya çıkmaktadır. Alıcı ve satıcı arasındaki sahiplik anlaşmasının tamamlanması, kullanım hakkının devri, mal ve hizmetlerin alım satımının bilgisayar eksenli ağlarda yapılması ile ortaya çıkmaktadır. Kitap, CDRom vb. ürünlerin internette satışı, elektronik pazaryerlerinde satış gibi faktörleri de içermektedir. |
e-ticaretin tarafları Şekil 1’de gösterilmektedir[2]. Buna ek olarak; bankalar, komisyoncular, sigorta işletmeleri, nakliye işletmeleri, özel sektör bilgi teknolojileri firmaları, sivil toplum örgütleri, üniversiteler, onay kurumları, elektronik noterler, Dış Ticaret Müsteşarlığı, Gümrük Müsteşarlığı da e-ticaretin tarafları arasında sayılabilir[3].
Şekil 1: e-ticaretin Tarafları
| Hükümet | İşletme | Tüketici | |
| Hükümet | G2G Örn; koordinasyon | G2B Örn; bilgilendirme | G2C Örn; bilgilendirme |
| İşletme | B2G Örn; tedarik | B2B Örn; e-ticaret | B2C Örn; e-ticaret |
| Tüketici | C2G Örn; vergi ödeme | C2B Örn; fiyat karşılaştırması | C2C Örn; çevrimiçi (online) müzayede |
Kaynak: The Economic…s.11
4. Dünya’da ve Türkiye’de e-ticaretin Gelişimi
İnternet tüketicilere mal ve hizmet pazarlamada devrim niteliğinde değişmeler yaratmış, web sayfaları ile alıcı-satıcı arası karşılıklı etkileşimin arttığı yenilikçi bir alışveriş ortamı ortaya çıkmıştır. Perakendeciler, yeni teknolojileri; özellikle BİT’ni kullanarak önemli rekabetçi avantajlar elde etmişlerdir. Teknoloji artışı ile birlikte perakende sektöründeki istihdam yapısı da önemli ölçüde yeniden şekillenmektedir[4]. Oluşan rekabetçi ortamda yeni talebe uyum sağlayabilmek için, işe uygun becerilere sahip elemanların önemi artmış buna paralel olarak da mesleki eğitim önem kazanmaya başlamıştır.
İnternette dükkân açan firmalar, genellikle ilk adım olarak normal ürün tanıtımı ve satış kataloglarını internet sayfalarına koyarak elektronik ürün tanıtımı yapmaya başlamışlardır. Zamanla internet üzerinden yapılan satışlar ürün çeşitliliği ve hacim olarak artış göstermeye başlamıştır. Özellikle perakendecilik sektöründe var olan rekabetçi yapı internetin getirdiği hız ile birleştiğinde internet sayfaları arasında gezinen potansiyel müşterileri sayfada tutabilmek son derece önemli olmaya başlamıştır. Dolayısıyla, yaratıcılık düzeyi yüksek, etkileşimli (çekici) web sayfaları özellikle firmadan tüketiciye B2C e-ticarette son derece önemli olmaktadır. Çünkü tek tıklamayla gelen bir ziyaretçi aynı hızda siteyi terk edebilmektedir[5].
Dünyada büyük gelişmeler gösteren e-ticaret, Türkiye’de ilk kez 1999 yılında uygulanmaya başlanmıştır[6]. “Spectrum” firması ile başlayan e-ticaret bugün 563.5 milyon YTL’ye ulaşmıştır. ABD’nde yaklaşık % 30 olan e-ticaret büyüme hızı Türkiye’de % 20’ler düzeyindedir[7].
Online Publishers Association (OPA)’nın çevrimiçi (online) tüketici hareketlerini analiz eden araştırma şirketi “comScore Networks” ile birlikte gerçekleştirdiği araştırmaya göre 2004 yılında internet alışverişleri içinde en çok artış “eğlence” bölümünde olmuştur. 2003’te 217.6 milyon dolar olan bu rakam % 90 artarak 2004’de 413.5 milyon dolar olmuştur. Aynı araştırma kullanıcıların çevrimiçi (online) alışverişe olan güvenlerinin de yükselmekte olduğunu göstermektedir[8].
ABD’nde B2C satışlar 2003 yılında 2002 yılına göre % 26.44 oranında artmıştır. Aynı dönemde toplam perakende satışlar %5.25 artmıştır. Toplam perakendenin oranı olarak e-ticaret 2000 yılında 0.91 iken %20.26 artışla 2001 yılında 1.10 olmuştur. Artış oranı %25’ler düzeyindedir ve 2003 yılında toplam perakende satışlar içinde e-ticaretin payı 1.65 olmuştur[9].
Tablo 5: B2C Satışlar (ABD, 2000-2003) ( Milyon ABD Doları)
| 2003 | % Değişme | 2002 | % Değişme | 2001 | % Değişme | 2000 | |
| e-ticaret | 55996 | 26.44 | 44287 | 27.91 | 34623 | 23.65 | 28000 |
| Toplam Perakende | 3399544 | 5.25 | 3230122 | 2.32 | 3156754 | 2.82 | 3070186 |
| Toplam Perakendenin Oranı Olarak e-ticaret | 1.65 | 20.14 | 1.37 | 25.01 | 1.10 | 20.26 | 0.91 |
Kaynak: UNCTAD,2003, s.12.
1998 yılında 47 milyar dolar olan Dünya e-ticaret hacmi 2004 yılında 2700 milyar dolara yükselmiştir. İnternet kullanımının yaygınlaşması, internet ve ilgili teknik altyapının kurulması ve yaygınlaşması, bilgisayar kullanımı verilerinde görülen olumlu gelişmeler, bilgisayar okur-yazarlığının artması aynı zamanda e-ticaret açısından da olumlu gelişmeleri beraberinde getirmektedir.
Tablo 6: Dünyadaki e-ticaret hacmi
| Yıllar | e-ticaret Hacmi |
| 1998 | 47 milyar dolar |
| 1999 | 133 milyar dolar |
| 2000 | 327 milyar dolar |
| 2001 | 574 milyar dolar |
| 2002 | 1100 milyar dolar |
| 2003 | 2700 milyar dolar |
| 2004 | 7300 milyar dolar |
Kaynak: http://www.infomag.com.tr/v2/print-haber.asp?id=12535
Türkiye’de, 2003 yılında sanal alışverişte yaşanan gelişmelerle Bankalararası Kart Merkezi (BKM) verilerine göre kredi kartı harcamaları içinde %3 olan internet alışverişlerinin payı 2004 yılında %4’e yükselmiştir. Türkiye’de sanal POS sayısı 2004 yılında 2003 yılına oranla %185 artmıştır.
Tablo 7: Türkiye’deki e-ticaret Rakamları
| 2001 Sanal POS Sayısı | 520 | Yıllık Ciro | 55 milyon dolar |
| 2002 Sanal POS Sayısı | 900 | Yıllık Ciro | 250 milyon dolar |
| 2003 Sanal POS Sayısı | 1347 | Yıllık Ciro | 500 milyon dolar |
| 2004 Sanal POS Sayısı | 2499 | Yıllık Ciro | 1.200 milyar dolar |
Kaynak: http://www.infomag.com.tr/v2/print-haber.asp?id=12535
Türkiye’de 2003’ten 2004’e geçişte işlem sayısı %98 artarken, alışveriş miktarı % 118 artmıştır. 2004’ten 2005’e geçerken ise ilk 6 ayda işlem bazında % 140, meblağ bazında %95 artış yaşanmıştır[10].
5. e-ticaretin İstihdam Üzerindeki Etkileri
e-ticaretteki gelişmeler, istihdam yapısında olduğu kadar, işgücü piyasası üzerinde de doğrudan ve dolaylı etkilere sahiptir. Yeni işletmeler ve yeni işler ortaya çıkmaktadır. e-ticaretin doğrudan istihdam etkisi yüksek olmamakla birlikte, işgücü piyasasında yaygın değişiklikler olması ile, mal ve hizmetleri üretmek ve satmak için gerekli olan işlerin kompozisyonunun değişmesi söz konusu olabilmektedir. Örneğin; internet yoluyla perakende satışta aynı yoğunlukta satış personeli gerekli değildir. Ancak, yazılım programı geliştirme, yönetme, bilgisayar ağlarını yönetme, web sitesi kurma ve cazip hale getirme gibi alanlarda, BİT becerisi olan, grafik dizaynı yapan eleman gereksinimi ortaya çıkmaktadır. Değişen ihtiyaçlar doğrultusunda, işçiler için yeni beceriler elde etme gerekliliği yeniliklerin yayılma hızına ve işçi devrine bağlı olarak ortaya çıkmaktadır.
e-ticaret istihdam etkisi dediğimizde; geleneksel rollerin değişmesiyle ortaya çıkan yeni iş tanımları özellikle BİT alanında becerilerin geliştirilmesi ve artmasını gerektiren yapılanmalar akla gelmektedir. Bu gelişmeler yeni teknolojilerin doğrudan etkileri kapsamında ele alınmalıdır. Gelişen BİT ve internet, işin coğrafi yerleşimi ve çalışma zamanı ile ilgili sınırları ortadan kaldırarak yeni (esnek) çalışma biçimlerini ortaya çıkarmaktadır. Bilgi paylaşımının ötesinde önemli bir ticari işlem aracı haline gelen BİT ve internet gelişimi ile, geleneksel perakende sektöründe istihdam üzerinde yarattığı etkiler de tartışılmaya başlamıştır. Fiziksel mağazaların yerini sanal mağazalar almaya başlamıştır. Özellikle kitapçılar, bankalar ve turizm şirketlerinde bu değişimin gözlenmesi daha kolay olmaktadır[11].
Şekil 2: İstihdam Değişiminin Kanalları
Kaynak: Vera, The Employment…, s.12.
Beceri düzeyi yüksek yada düşük olsun e-ticaret ile istihdamda değişme olmaktadır. Bilgi hizmetleri ve içerik endüstrilerinde diğer bir ifade ile sayısallaştırılabilen ürünlerin olduğu alanlarda iş kaybı olabilmektedir. Fiziksel olarak dağıtımı yapılan kitap, müzik ve film CD’leri gibi alanlarda iş kaybı yaşanırken, bu tür ürünlerin ve bilginin çevrimiçi olarak dağıtılması yeni işlerin yaratılmasını sağlamaktadır. İnternet endüstrisinde özellikle işgücü yoğun olmayan internet hizmetlerinde iş yaratılması beklendiği kadar büyük olmamıştır.Bu durumda iş yaratılması ve işlerin ortadan kalkması teknolojiye bağlı olmaktadır. Posta hizmetleri açısından baktığımızda da e-posta ile azalan mektup trafiğine karşın e-ticaret ile artan paket gönderimi ile bu alanda işçilere olan talep artmıştır. Finansal hizmetler ve bankacılık alanında da internet bankacılığı ile ortadan kalkan masa işlerinde çalışanların çağrı merkezlerinde tüketicilere hizmet vermek üzere çalıştırılmaları söz konusu olmaktadır. Bankacılık alanındaki benzer gelişmeler perakendecilik sektöründe de geçerli olmaktadır.
Ürünlerin doğrudan doğruya tüketiciye ulaştırılmasına imkân sağlayan yeni teknolojiler sonucu e-ticaretin istihdam üzerindeki ektisinin olumsuz olduğu yolunda yaygın bir inanış vardır. Ancak sağlıklı değerlendirmeler yapabilmek için konuyu dönemlere ayırarak incelemek daha açıklayıcı bir yaklaşım olmaktadır. Kısa dönemde istihdam yaratılması hem firmanın deneyimine hem de ticaretin biçimine göre değişmektedir. Orta dönemde özellikle belli sektörlerde kayıplar söz konusu olmaktadır. Fakat uzun dönemde yeni ürün kombinasyonlarının ortaya çıkması, piyasaların genişlemesi, gelir artışları, artan verimlilik ve düşen fiyatlar ile yazılım satışı, çevrimiçi (online) hizmetler, görsel işitsel hizmetler, müzik, yayıncılık gibi alanlarda net istihdam yaratılmaktadır. Bu etkiler ülkeler arasında e-ticaretin yapısı ve boyutlarına bağlı olarak farklılık göstermektedir. Ancak e-ticaret halen çok küçük olduğu ve potansiyel etkileri tam olarak ortaya çıkmadığı için bu gözlemler tartışmalıdır.
Elektronik alışverişlerin istihdam ile ilgili boyutu, yasal düzenlemeler ve teknolojik gerekliliklerle yakından ilişkilidir. e-ticaretin yarattığı değişimin başarısı uzun vadelidir; özellikle işlemlerin güvenliği ve kaliteli hizmetin sürdürülmesi ile söz konusu olmaktadır.
Dönemlere ayırmanın yanı sıra, e-ticaret yapan firmaların ölçek büyüklükleri de önemli olmaktadır. Burada sorun özellikle küçük-orta büyüklükteki işletmeler için söz konusu olmaktadır. Bu işletmeler lojistik yatırımlar ve yenilikler için daha az pay ayırabilen, büyük firmaların aksine ölçek ekonomilerinden yararlanamayan firmalardır. Bu konuda Türkiye’de özellikle Küçük ve Ortaboy İşletmelere (KOBİ) yönelik olarak uygulanmakta olan pek çok proje bulunmaktadır[12].
5.1. e-ticaretin İstihdam Üzerindeki Doğrudan Etkileri
e-ticaret çok sayıda endüstriyi etkilemektedir. Mal ve hizmetlerin arzı ve dağıtımı dolayısıyla, ticaret üzerindeki etkileri doğrudan etki kapsamında ele alınmaktadır. Piyasaya giren sanal firmalar yeni işler yaratmaktadır. Çevrimiçi ve çevrimdışı (online ve offline) faaliyetler bir arada yapılmaktadır. Çevrimiçi faaliyetler geleneksel olanların yerine geçebilmektedir. (Finansal işlemler, perakendecilik gibi… bu işlemlerde elektronik dağıtım fiziksel dağıtımın yerini almaktadır.) e-ticaret yine de yeni piyasalar yaratmakta, geleneksel sınırları aşmaktadır. Ortaya çıkan yeni işler yeni beceriler gerektirmektedir.
Tablo 8: BİT İşleri ve Beceri Eksikliği
| Mevcut Boş İşler | |
| Dünya | 600000 |
| ABD | 346000 |
| Almanya | 60000 |
| Kanada | 20000/30000 |
| İngiltere | 20000 |
Kaynak: UNCTAD 2004, s.17.
Web tasarım/geliştirme ile ilgili alanlarda yeni işlem yaratılması söz konusu olmaktadır. Piyasanın genişlemesi ile yeni start-up şirketler özellikle multimedya, internet işleri, yeni iletişim ürünleri ile ilgili işler yapılmaktadır.
İş yaratılması özellikle, bilgisayar uzmanları, destek ve dağıtım personelinde görülmektedir. Bazı işler yaratılırken bazıları da ortadan kalkmaktadır. İşlerin sınıflandırılması ile ilgili tanımlar burada önem kazanmaktadır[13].
Gerekli beceri düzeyinin yükseltilmesi; özellikle daha yaratıcı BİT becerileri, yeni faaliyetler özellikle ürün promosyonu ve pazarlama, rakiplerin izlenmesi, iletişimin yönetilmesi (tüketiciler ve arzcılar arası) teknolojik alt yapının ve bilginin yönetilmesini alanlarında olmaktadır.
BİT’nin yarattığı uzman talebi ile karma beceriler gerekli hale gelmektedir. Esnek ve çoklu beceriye sahip işgücünün önemi giderek artmaktadır. e-ticaret işlemlerini ve uygulamalarını destekleyecek beceri gerekleri ortaya çıkmaktadır. Çevrimiçi (online) ekonomik faaliyetlerde beceri gereklerinde uzun dönemli ve yapısal değişiklikler söz konusu olmaktadır. OECD ülkelerinde işgücünde becerileri güncelleme/çoklu beceri eğilimi hızlanmaktadır.
Bu beceri gerekleri okul eğitimi ve mesleki eğitim konusunda yeni talep yaratmaktadır. Bilgisayar okur-yazarlığının olmayışı, yaş ve eğitim altyapısı yanında önemli bir maliyet unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır.
Ayrıca esnek işgücü piyasaları ve aktif işgücü programları ile işçilerin değişen piyasa koşullarına uyumu sağlanmaya yönelik çalışmalar gündeme gelmektedir[14]. Bu konuda Türkiye’de İŞKUR tarafından başlatılmış olan “Bilişim Çırakları” projesinin önemli bir adım olduğu belirtilmelidir[15].
Teknoloji kullanımı, iş profilini dönüştürmektedir. Beceri gereklerinin artışı ve yaşamboyu öğrenme son derece önemli hale gelmektedir. Bu değişimler ticaret sektöründe uzmanlığı ve ücret yapısını önemli ölçüde etkilemektedir.
Perakende ve toptan ticaretin e-ticarete uyum sağlaması için yeni teknolojilerin yarattığı iş yapısı değişiminin iyi tanıtılması gerekmektedir[16].
5.2. e-ticaretin İstihdam Üzerindeki Dolaylı Etkileri
Dolaylı etkiler ise e-ticaret ile ilgili faaliyetler sonucu ortaya çıkmaktadır. BİT ile ilgili olarak;
* e-ticaret altyapısının kurulması/sunulması
* içerik ile ilgili mal ve hizmetler; eğlence, yazılım, sayısal ürünler
*işlemlerle ilgili endüstriler (finansal hizmetler, posta ve taşımacılık…)
e-ticaret ile ilgili ara mal ve hizmet harcamaları, dolaylı olarak yeni işlerin; elektronik işlemlerin fiyat maliyet verimlilik üzerine etkileri bulunmaktadır. Fiyat esnekliğine bağlı olarak e-ticaret işlemlerinin yazılım, çevrimiçi (online) hizmetler görsel işitsel müzik ve yayıncılıkta net etkileri pozitif olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu genişleme çarpan etkisi yaratmaktadır. Sektörler arası bağlantılar, büyüme fırsatları ve e-ticaret ile ilgili endüstrilerde istihdam artışı yaratmaktadır[17].
5.3. Çalışma Saatleri ve İşin Coğrafi Yerleşimi Üzerindeki Etkileri
Çalışma saatleri ve işin coğrafi yerleşimi de teknoloji ile dönüşüme uğramaktadır. Çalışma ortamı daha esnek olmakta ve artan talep 24 saat tüketici hizmetleri ile karşılanmaktadır. Tele çalışma, çalışma zamanı, sosyal güvenlik ve destek hizmetlerinin düzenlenmesi konuları önemli hale gelmektedir.
Tele çalışma; evde çalışma, uydu merkezli çalışma (bir firma sağladığı imkanlarla ofisten uzakta da çalışma imkânı verir) tele-merkezde çalışma (bir ofis birden çok firma tarafından kullanılır) uzak grup çalışması ve tele hizmetler (tele sekreterya ve tele bakım gibi) türleri içermektedir.
Tele çalışmanın gelecekte belirleyici olacağı düşünülen gelişmeleri; çalışmanın kendini mekâna değil, kişiye bağlı hale getirmesi, yeni çalışma biçimlerinin ortaya çıkması ile nerede nasıl ne zaman çalışacaklarına karar verme esnekliğine sahip bilgi işçilerinin ortaya çıkması biçiminde olmaktadır. Bu türden değişmeler geleneksel emek piyasası düzenlemelerini ve pazarlığı tehdit etmektedir. Ayrıca işyeri tanımının değişmesi ile; çalışma, özel yaşam, öğrenme arası ayrımlar önemini yitirmektedir.
6. Sonuç
e-ticaret; yarattığı, istihdam ve iş yapısı değişiklikleri ile kamu kesimi ve özel kesim karar alıcılar ve politika belirleyicileri tarafından ilgili düzenlemelerin yapılmasının son derece önemli olduğu bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. B2C e-ticaretin özellikle toptan perakende satış, turizm acenteleri, bankacılık gibi alanlardaki istihdam üzerinde önemli etkileri bulunmaktadır. Firmanın maliyet yapısı üzerindeki ve iş yapma biçimi üzerindeki değişiklikler ile e-ticaret katma değer zinciri farklılaşmaktadır. Bu farklılaşmaların sonucunda da işe alınanlar, işten çıkanlar, yaratılan ve kaybolan işler ile gerekli beceriler açısından geleneksel ticaretten farklı bir yapının oluşmakta olduğu görülmektedir.
e-ticaretin istihdam ve işgücü üzerindeki etkileri ülkelerin ticaret hadlerini yada beceri gereklerini etkileyebileceği gibi, mikro düzeyde yada sektörel düzeyde verimlilik artışı ile ülkelere fayda sağlayabilir. e-ticaretin yeni iş yaratma etkisi ile artan talep ve verimlilik yoluyla iş yaratan dolaylı etkileri ve iş kayıpları (işçiye bağlı olarak örneğin perakendeci yada öteki aracılar) söz konusu olmaktadır. Bu kazanç ve kayıplar endüstri-sektör-coğrafi bölge yada beceri grupları arasında farklı olabilmektedir.
e-ticaretin istihdam üzerindeki etkisi; fiziksel üretim sektörlerinde kısıtlı olmak üzere, özellikle hizmet üretiminde ve üretilen mal ve hizmetlerin pazarlanması aşamalarında olmaktadır. Ekonomik aracılar, komisyoncular, perakende satıcıların fonksiyonları e-ticaret kapsamı içine dahil olmaktadır. Kaybedilen işler, yeni iş sahalarının açılması ile bir ölçüde telafi edilebilecektir.
Kaynaklar
(Metinden çıkarılan kısımların referansları kaynakçada korunmuştur)
Ene, Selda. http://www.e-ticaret.cc, 12.5.2002.
Gray, Tim. “İnternet Alışverişleri 2004’de %14 Yükseldi” http://turk.internet.com/haber/yazigoster.php3?yaziid=12262, 1.8.2005.
Hebert, Michael “Measuring The Fact and Effects of e-commerce” http://www.insee.fr/en/ppp/sommerie/inet97spdf, 1.2.2005
İnce N. Murat, Elektronik Ticaret: Gelişme Yolundaki Ülkeler için İmkanlar ve Politikalar, DPT, 1999.
Nebil, Füsun S. “Türkçe İnternet Adresi Kolay ve Kültürü Koruyor” http://turk.internet.com/haber/yazigoster.php3?yaziid=13408, 4.8.2005.
Özalp, Selin. “2005 ilk 6 ayda B2C e-ticaret 430milyon, http://turk.internet.com/haber/yazigoster.php3?yaziid=13302
Özmen, Şule. “Elektronik Pazarlamanın Çerçevesi ve Türkiye’deki KOBİ’lerin Konuyla İlgili Bilgi Düzeyleri ve Beklentileri Marmara Üniversitesi Sos.Bil.Ens.Der. (Cilt 5 Sayı 20), 2003.
Seçen, Turgay. “ İnternet Kullanıcı Sayısı DPT’ye Göre 10 Milyon”, http://turk.internet.com/haber/yazigoster.php3?yaziid=11214
Vera, Roberto D. “The Employment Impact of Business-to-Consumer E-Commerce on Philippine Workers”, PASCN Discussion Paper No.2002-09, http://pascn.pids.gov.ph/DiscList/d02/s02-09.pdf, 23.5.2005.
Yalçın, A.-Demircioğlu M. (2002) “Bir İletişim Aracı Olarak İnternet Siteleri: En Büyük 100 Sanayi Firmasının İnternet Sitelerinin İçerik Analizi”, Uludağ Üniversitesi İİBF Dergisi, (Cilt XXI, Sayı 1): 111-127.
Yumuşak, İbrahim G. “Elektronik Ticaret ve Gelişmekte Olan Ülkelere Etkileri ve Türkiye Üzerine Bir Değerlendirme”, http://www.econ.metu.edu.tr/cong2001/abstracts/a046.htm.
DİE’ye Göre Hanehalkı Kullanımı % 13.2 Murat Büke, http://turkinternet.com/haber/yazigoster.php3?yaziid11112 3.2.2005.
“E-Commerce And Development Report 2003”, United Nations Conference on Trade and Development, Internet version prepared by the UNCTAD Secretariat, http://www.unctad.org/ecommerce/docs/edr03_en/ecdr03.pdf, 17.4.2003.
“E-Commerce And Development Report 2004”, United Nations Conference on Trade and Development, Internet version prepared by the UNCTAD Secretariat, http://www.unctad.org/ecommerce/docs/edr04_en/ecdr04.pdf, 12.5.2005.
“İnternetten Alışveriş 6 Ayda Yarım Milyar Dolara Dayandı”, Vatan Gazetesi, 26.7.2005.
“Social Partners Asess Impact of Electronic Commerce on Employment”, http://www.eiro.eu.int/1999/05/feature/eu9905172f.html, 2.2.2005.
“The European Social Dilogue in Commerce An Expanding Agenda” http://www.eiro.eu.int/1998/07/feature/eu9807115f.html, 2.2.2005.
“The Economic and Social Impact of Electronic Commerce” http:/www.oecd.org/dataoecd/3/12/94.4883.pdf, 25.5.2005.
http://www.bkm.com.tr, 27.7.2005.
http://www.iskur.gov.tr/mydocu/bilisim/html, 2.8.2005.
[1] Yaygın olarak kabul edilen tanım, OECD’nin tanımıdır. e-ticaret işlemlerinin yapısı ve büyümesi ile ilgili istatistiklerin üretilmeye başlanması yenidir. Nisan 2002’de OECD üyesi ülkelerde, e-işlemler için tanım (dar-geniş) geliştirerek istatistik üretilmeye başlanmıştır.
* Yapılanmamış dokümanlar; mektuplar, notlar. Yapılanmış dokümanlar ise faturalar, sipariş formları, teslim belgeleri olarak örneklendirilebilir.
** Açık ağ, internet ve kapalı ağlar ise intranet ve EDI olarak belirtilebilir.
[2] The Economic and Social Impact of Electronic Commerce, http://oecd.org/dataoecd/3/12/1944883.pdf, s.11
[3] Selda Ene, http://www.e-ticaret.cc, s.8
[4] “The European Social Dilogue in Commerce An Expanding Agenda”
http://www.eiro.eu.int/1998/07/feature/eu9807115f.html, 2.2.2005.
[5] Yalçın, A.-Demircioğlu M. (2002) “Bir İletişim Aracı Olarak İnternet Siteleri: En Büyük 100 Sanayi Firmasının İnternet Sitelerinin İçerik Analizi”, Uludağ Üniversitesi İİBF Dergisi, (Cilt XXI, Sayı 1): 111-127, s.117.
[6] http://www.bkm.com.tr
[7] “İnternetten Alışveriş 6 Ayda Yarım Milyar Dolara Dayandı”, Vatan Gazetesi, 26.7.2005, s.8.,
[8] Tim Gray, “İnternet Alışverişleri 2004’de %14 Yükseldi”
http://turk.internet.com/haber/yazigoster.php3?yaziid=12262
[9] “E-Commerce And Development Report 2003”, United Nations Conference on Trade and Development, Internet version prepared by the UNCTAD Secretariat, http://www.unctad.org/ecommerce/docs/edr03_en/ecdr03.pdf, 17.4.2003 s.12.
[10] Selin Özalp, “2005 ilk 6 ayda B2C e-ticaret 430milyon $”
http://turk.internet.com/haber/yazigoster.php3?yaziid=13302
[11] Roberto D. Vera, “The Employment Impact of Business-to-Consumer E-Commerce on Philippine Workers”, PASCN Discussion Paper No.2002-09, http://pascn.pids.gov.ph/DiscList/d02/s02-09.pdf, 23.5.2005, s.11.
[12] Şule Özmen, “Elektronik Pazarlamanın Çerçevesi ve Türkiye’deki KOBİ’lerin Konuyla İlgili Bilgi Düzeyleri ve Beklentileri” Marmara Üniversitesi Sos.Bil.Ens.Der. Cilt 5 Sayı 20 Sayfa 714, 2003, s.11.
[13] Michal Hebert, “Measuring the Fact and Effects of e-commerce”
http://www.insee.fr/en/ppp/sommerie/inet97spdf
[14] UNCTAD 2004 s.18.
[15] Türkiye İş Kurumu (İŞKUR), Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) ve Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) arasındaki işbirliği ile gerçekleştirilmesi öngörülen “Bilişim Çırakları” projesi ile 1.020 gencin bilgi teknolojileri konusunda eğitilerek istihdam edilmelerinin sağlanması hedeflenmiştir. Proje ile KOBİ’lerdeki işgücünün niteliğinin yükseltilmesi ve ayrıca ihracatçı ya da ihracat potansiyeli bulunan firmaların ara eleman ihtiyacının giderilmesi hedeflenmektedir.
http://www.iskur.gov.tr/mydocu/bilisim/html, 2.8.2005
[16] “Social Partners Asess Impact of Electronic Commerce on Employment”, http://www.eiro.eu.int/1999/05/feature/eu9905172f.html, 2.2.2005.
[17] The Economic…, s.108.
