Uzun Dönemli Dalgalanmalar Yenilikler ve Yeni Ekonomi
(Canbey–Özgüler, Verda (2003). Uzun Dönemli Dalgalanmalar Yenilikler ve Yeni Ekonomi, Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19 (1-2), 146-160 makalesinden özetlenerek aktarılmıştır).
Özet
Bu çalışma, iktisadi sistemi anlamamıza yardımcı olan bu teorilerden uzun dalgalar (Kondratieff Dalgalar) teorisi ve Schumpeter’in yenilikler ile ilgili katkılarından hareketle günümüzde yaşanan internet/web tabanlı gelişmelerin nedenleri ve sonuçlarının anlaşılmasına yönelik olarak tanımlanabilir. Günümüzde yaşanan ekonomik gelişmeler, içinde bulunulan çevre, üretimde işgücü ve sermayenin bu denli bilgiye dayalı oluşu yaşanan süreci incelenmeye değer kılmaktadır. İçinde bulunduğumuz 5. uzun dalgada; bilgiye dayalı web/internet ekonomisi; ulusal bilgi sistemi, teknolojik yenilikler gibi konuları içeren karmaşık bir teori gerektirmektedir. Bilgiye dayalı web/internet ekonomisine geçiş ile birlikte yeni işler ve işkolları ortaya çıkmış, gerektirdiği bilgi ve beceriler bilgi işçisi/altın yakalı işçi tanımını gündeme getirmiş, pek çok kavramın yeniden tanımlanması gereği ortaya çıkmıştır. (Günümüzde 6. Dalgadan söz edilmektedir. Hatta Endüstri 1.0, 2.0, 3.0, 4.0 ve 5.0 gibi adlandırmalar uzun dönemli dalgalanmalara atıfla daha net anlaşılabilecektir) (Endüstri 4.0 tanımlamasının yapılmasından önce buluş ve yeniliklerin itici gücüyle ortaya çıkan yeni koşullar 1.0, 2.0, 3.0 gibi adlandırılmamaktaydı).
1. Giriş
Ekonomik dalgalanmalar, kapitalist sistemin işleyişinin anlaşılabilmesi amacıyla üzerinde çalışılan ve çeşitli düşünce okullarına mensup iktisatçılarca farklı açılardan ele alınarak incelenen ve tartışılan bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. Ekonomik sistemin işleyişi sırasında genişleme ve daralma dönemlerinin olması, etkilerinin ekonomik alanı aşarak sosyal alanda da ciddi boyutlarda olması ekonomik dalgalanmalar konusunu incelenmesi ve üzerinde düşünülmesi gereken bir alan yapmaktadır. Yüzyıllardan beri uluslar refah ve depresyon arasında gidip gelmişlerdir. Sanayi Devrimi ile “makine toplumu”nun temellerinin atıldığı 1760’lardan itibaren kapitalist sistemin işleyişindeki iniş ve çıkışların da çeşitli teorilerle açıklanmaya çalışıldığı görülmektedir. Genişleme dönemlerinde refah artışı ve daralma dönemlerinde de krizlerin yaşandığı bu dalgalanmaların neden ortaya çıktığını açıklamaya çalışan çeşitli teoriler bulunmaktadır.
2. Ekonomik Dalgalanmaların Tanımlanması ve Başlıca Ekonomik Dalgalanmalar
Ekonomik dalgalanma kavramının İngilizcesi “business cycles” veya “economic fluctations” terimleriyle ifade edilmektedir. Türkçede bu anlama gelmek üzere ekonomik dalgalanma, üretim dalgalanması, konjonktürel dalgalanma ve iş çevrimi gibi terimler kullanılmaktadır. Bu çalışmada uzun dalgalar(Kondratieff Dalgalar anlamında) anlamına gelmek üzere ekonomik dalgalanmalar ifadesi tercih edilmiş, bunun dışında kalan dalgalanmalar için ise konjonktür dalgalanması ifadesinin kullanılması benimsenmiştir[1].Bu biçimde ele alış ekonomik dalgalanmaların süre, frekans ve şiddet bakımından birbirinden farklı olduğunu belirterek “Juglar” “Kondratieff” ve “Kitchin[2]” dalgalarını konjonktür dalgalanması olarak adlandıran J. A. Schumpeter’in sınıflandırmasına da benzemektedir, bir farkla ekonomik dalgalanmalar denildiğinde anlatılmak istenen uzun dönemli dalgalanmalar olacaktır. Uzun dalgalanmalar teorisi yeniden endüstrileşme ve yeni ekonomi tartışmaları ile yeniden gündeme gelen; endüstriyel kapitalizmin gelişmesinde, gelirlerde, istihdamda ve fiyatlarda uzun dönemli döngüsel hareketlerle kendini gösteren 48 ila 60 yıllık uzun dalgaların varlığını savunan bir teori olarak karşımıza çıkmaktadır[3]. Bilişim ve iletişim teknolojileri ile ortaya çıkan ve yeni ekonomi olarak adlandırılan gelişmeleri açıklamak amacıyla uzun dalgalar teorisi, evrimci yaklaşım birlikte ele alınmaktadır.
Tablo1. Başlıca Ekonomik Dalgalanmalar[4]
| Dalga | Ortalama Dönem | Tanımlanan Gelişme | Başlıca Sektörler ve İçerdiği Endüstriler | Anahtar Faktör | Diğer İzleyen Sektörler |
| 1. | 1770-1780 Erken mekanizasyon 1830-1840 Sanayi Devrimi | Başlangıç “Makine Toplumu” nun yaratılması | Tekstil Kimya-Tekstil Makine-Tekstil Dökümhaneler Seramikçilik Kanalizasyon Sist. | Pamuk ve Demir | Buhar Motoru |
| 2. | 1830-1840’lardan 1880-1890’lara | Buhar enerjisinin kullanımı ve Demiryolları | Buharlı Motorlar Demiryolları | Kömür Ulaşım | Çelik Elektrik Gaz Sentetik Boyalar |
| 3. | 1880-1890’lardan 1930-1940’lara | Ağır Sanayiinin oluşumu | Elektrik Mühendisliği ve Elektronik Telgraf Ağır Sanayi Demir Büyük Ölçekli Kimya San. Kimyasal Boyalar | Çelik | Otomobil ve Uçak Telekomünikasyon Radyo Alüminyum Dayanıklı Mallar Petrol Plastik |
| 4. | 1930-1940’lardan 1990-2000’lere Keynesyen tam istihdam ve Büyümenin Altın Çağı Yapısal Ayarlama Kriterleri | Fordist Kitle Üretimi | Otomobil, Kamyon, Traktör, Zırhlı Araçlar, Uçaklar Dayanıklı Mallar Petrokimya Otoyollar | Enerji (özellikle petrol) | Bilgisayar Televizyon Radar Hesap Makinesi Nükleer silahlar Füzeler |
| 5. | 1990’ lardan 2000’ e ve ?? | Elektronik Teknolojilerin yayılması Bilgisayar Yeni madde ve malzemeler Biyoteknoloji | Bilgisayar Elektronik Sermaye Malları Telekomünikasyon Optik Kablo Robotlar Esnek Üretim Sist. Veri Tabanları Bilgi Sistemleri | Mikroçipler | Biyoteknoloji Uzay Araştırmaları Yeni Malzeme Bilimleri İnternet Bilgisayar Yazılım ve Donanımları Küresel Bilgi Altyapısı |
3. Ekonomik Dalgalanmalar Konusundaki Temel Çalışmalar
Ekonomik sistemin işleyişi sırasında dalgalanmaların hep var olduğu bilinmektedir. Ancak bu döngüsel hareketlerin varlığını ilk olarak ortaya koyan, 9-10 yıllık dalgalanmaların varlığını kanıtlayan, tanımlayan ilk kişiler olarak Stanley Jevons ve Clement Juglar gösterilmektedir[5]. Ekonomi tarihi boyunca çeşitli düşünce okullarına mensup iktisatçılar tarafından konu ile ilgili pek çok çalışma yapılmıştır. Özellikle 1960’lı yıllarda konjonktür dalgalanmalarını açıklamak için çok sayıda teori geliştirilmiştir. Bu teorilerin bazılarında yatırım ve tüketim harcamalarındaki yetersizlik üzerinde durulurken; bazılarında para stoku değişmeleri ele alınmıştır. Schumpeter ise, yeniliklerdeki düzensizlikleri ele almıştır[6]. Ekonomik dalgalanmaları açıklayan teorileri içsel ve dışsal olarak iki gruba ayırmak mümkündür. İçsel teoriler ekonomik dalgalanmaların nedenlerini ekonomik sistemde ararken, dışsal teoriler dalgalanmaların nedenlerini ekonominin normal çalışmasının dışında aramaktadır. Son yıllardaki gelişmeler doğrultusunda yapılan bir diğer ayrıma göre ise ekonomik dalgalanmalar teorileri geleneksel ve modern ekonomik dalgalanmalar teorileri olarak da incelenmektedir. Geleneksel teoriler; Güneş Lekesi Teorisi, Yenilik Teorisi, Psikolojik Teori, Hızlandıran Prensibi olarak sıralanabilir. Modern teoriler ise; Talep yanlı olarak ele alınan Keynesgil Teori, Monetarist Teori, Rasyonel Bekleyişler Teorisi ve arz yanlı olarak ele alınan; Reel Konjonktür Teorisi olarak gruplandırılabilir[7].
Kapitalist gelişmede yapısal değişimler olduğu genel olarak kabul edilmektedir. Kondratieff, kapitalist gelişmeyi evrim süreci bağlamında ele almıştır. Teknolojik ve sosyal gelişmelerin geri dönülemez süreçler olduğunu kabul eden Kondratieff’in uzun dalgaların varlığı ile ilgili çalışmaları önemlidir[8]. Nikolay D. Kondratieff, 48–60 yıl süren uzun dalgaların varlığını ortaya koymuştur[9]. Bu çalışmalarda, genişleme dönemlerinde, yüksek teknoloji endüstrilerinin ortaya çıkışı ile istihdamın arttığı ifade edilmektedir[10]. 1930’larda Simon Kuznets 15-25 yıl uzunluğundaki dalgalanmalara değinmiş, nüfus artışı ve göçler ile taşıma, ulaşım, altyapı yatırımlarındaki gecikmeler sonucu bu dalgalanmaların ortaya çıktığını savunmuştur[11]. Schumpeter, insanın yaratıcı gücündeki ilerlemenin sürekli olduğunu; yeniliklerin/buluşların ekonomik dalgalanmalarda öncü rol oynadığını, hayal gücü ve yaratıcılığın önemli olduğunu ancak tek başına yeterli olamayacağını, bilimsel-teknolojik gelişmelere ve oradan da ekonomik faaliyet alanına dönüştürülebilmesinin önemli olduğunu belirterek, girişimciliğe önem vermektedir. Yaklaşık 50 yıllık dönemlerde öncü sektörler ortaya çıkaran temel yenilikler bu dalgalanmaları ve aynı zamanda ekonomik ve toplumsal hayatı olduğu gibi ekonomiyi de derinden etkilemektedir[12].
Şekil 1. Ekonomik Dalgalanmaların Toplu Halde Gösterilmesi
Şekil 1’de; Schumpeter’in de öncü sektörlerin varlığına dayalı olarak açıkladığı konjonktür dalgalanmaları, uzun dalgalanmalar (Kondratieff dalgalar) ile, diğer ekonomik dalgalanmalar toplu olarak gösterilmektedir.
Ekonomik dalgalanmalardaki genişleme ve daralma dönemlerinin sabit bir oranının olduğu söylenemez. Kapitalist sistemdeki çeşitli koşulların varlığına bağlıdır. Bunlar; teknikte değişim, savaşlar ve devrimler, dünya ekonomisinde yeni ülkelerin asimilasyonu (kolonizasyon süreci), altın üretimindeki dalgalanmalar olarak sayılabilir[13]. Bilgisayar teknolojisi ve bilgisayar ağlarına dayalı internet/sanal dünya henüz yeni keşfedilmeye başlanan topraklara benzetilmektedir. Bu anlamda ele alındığında yeni ülkeler/yeni pazarlar; yerini keşfedilmeye, ele geçirilmeye/kontrol altında tutulmaya hazır “sanal dünyada” en hızlı davrananların piyasaya girdiği, hâkim olduğu, standartları belirlediği bir ortam söz konusu olmaktadır. Bu anlamda düşünüldüğünde, Marx’ ın azalan kar hadleri yasasının da internet/sanal dünyada geçerli olduğu iddia edilmekte ve “Amazon.com” örneği verilmektedir[14].
4. Ekonomide Uzun Dalgalanmalar Teorisi
Kondratieff, ekonomik hayatın dinamiklerinin; basit ve doğrusal olmayan, karmaşık ve döngüsel nitelikleri olan dalgalanmalardan oluştuğunu belirmektedir. Çalışmasında 3 dalgadan söz etmektedir. Bunlardan en uzunu 1. dalgadır. Uzun dalgaların iniş dönemleri; savaşlar ve ekonomik bunalımlar (1930, 1970 gibi) ile ortaya çıkmaktadır[15]. Daralma dönemlerinde ortaya çıkan yenilik/buluşlar ile çıkış süreci başlamaktadır[16]. Uzun dalgalar teorisi de kapitalist gelişme süreci içinde 48-60 yıl arası süren uzun dalgaların olduğu ve bu uzun dalgalarda gündemde olan/öncü tekno-ekonomik paradigmalarla/ yeniliklerle toplumsal ve ekonomik hayatta köklü dönüşümler yaşadığı fikrine dayanmaktadır. Uzun dalgalar, Kondratieff’ in çalışmalarından sonra yoğun olarak tartışılmıştır. Uzun dalga analistleri disiplinler arası metot ile evrim, teknoloji ve kurumların önemini göz önünde bulundurarak çalışmaktadırlar[17]. Yapılan çalışmalar arasında benzerlikler olduğu gibi farklılıklar da bulunmaktadır. Dalgalanmaların tepe noktaları ile ilgili anlaşmazlıklar bulunmaktadır. Uzun dalgaların fiyatlarla, yeniliklerle ya da bu dalgaları ekonomik hayatın tümüne uyarlamakla ilgili olan yaklaşım farklılıkları bu anlaşmazlık sonucunu doğurmaktadır. Ancak bu anlaşmazlık durumunun ilk iki dalga açısından var olmadığı, 1. ve 2. dalgaların zamanlaması konusunda fikir birliği bulunduğu söylenebilir[18].
Son yıllarda mikroişlemcilerin gelişmesi ile başlayan bilgisayarlar, internet vb. gelişmelerle hızlanan web tabanlı ekonomi ortaya çıkardığı yeni ekonomik ve sosyal çevre ile kapitalist ekonominin gelişmesinde “uzun dalgalar”ın varlığı tartışmalarını yeniden gündeme getirmiştir. Günümüzde de özellikle, 1970’lerden itibaren, bu tartışmalar akademik çevrelerde yoğun olarak yapılmaya başlanmıştır.. Özellikle Kondratieff ve Schumpeter’in çalışmaları yeniden yoğun bir biçimde ele alındığı söylenebilir. Günümüzde uzun dalgaların varlığı ile ilgili tartışmalar sürmektedir. Rostow, Mandel, Freeman ve Forrester gibi yazarlar uzun dalgaların varlığına inanır ve bu hareketlerin; zamanlı, tanımlı ve disiplinli olduğunu vurgularken, Samuelson uzun dalgaların varlığından ziyade 18-20 yıllık dalgaların olduğunu ifade ederek, finansal krizlerin rolüne değinmektedir[19]. Schumpeter’in yeniliklerin ekonomik dalgalanmaların anlaşılmasındaki rolü ise, günümüzde hem teorik hem de ampirik çalışmalar sonucu yaygın kabul gören bir yaklaşım olarak karşımıza çıkmaktadır. Uzun dalgalanmaların ekonomik mantığının araştırılması, teknolojik yeniliklerin uzun dönemli dalgalanmalardaki durumu ekonomik gelişmenin anlaşılması bakımından önemlidir. Schumpeter, yenilik sürecinin bu hareketlerin özünde yer aldığını belirtmektedir. Teknolojik yenilik süreci; buluşlar, yenilikler, yeniliklerin yayılma paftası, yatırım faaliyetleri karmaşık zamanlaması olan konulardır[20]. Bunun yanında çeşitli ölçüm problemleri, yeniliklerin zamanlaması ve teknolojik değişim ile yeniliklerin makroekonomik etkileri tartışılan konular olarak karşımıza çıkmaktadır[21]
Kondratieff dalgalarında, endüstriyel yeniliklere dayalı ayrımların şekillendiğini görmekteyiz. Uzun dalga ya da Kondratieff olarak adlandırılan bu dalgalar kapitalizmin, özellikle sermeye birikiminin bünyesinden kaynaklanmaktadır. Schumpeter analizinde Kondratieff dalgalarını genel anlamda kabul etmiş ve uzun dönemli dalgalanmaların yenilik akımları doğurduğunu savunmuştur[22].Kapitalist toplumda ekonomik gelişme, değişmeyle eşanlamdır. Ekonomik yapı hareketsiz değildir. Yeni mallar üretmek ya da var olanları daha ucuza imal etmek ilerlemenin başlıca itici gücü olarak karşımıza çıkmaktadır[23]. 1930’larda Schumpeter Kondratieff’in çalışmasını revize etmiş ve kapitalist girişimcilik ile işgücüne dayalı yeniliklerin uzun dalgalar ortaya çıkardığını savunmuştur.
Kondratieff’in çalışmalarında yer verdiği uzun dalgalar Şekil 2’de gösterilmektedir. Bu üç Kondratieff dalgayı takip eden dalgalar ise uzun dalgalar teorisinin özüne uygun olarak daha yakın tarihli çalışmalarda ortaya konulmuştur[24].
Şekil2. Kondratieff Dalgalanmalar
Bir Kondratieff döngü; ekonominin bir bölümünde başlayan gelişmeleri izleyen refah döneminde yeni firmaların piyasaya girmesi ve yoğun rekabetin yaşanması, piyasanın doygunluk noktasına gelmesiyle karların ve fiyatların azalması, bu gelişmeleri izleyen ekonomik durgunluk, durgunluktan çıkmak için yeni tekniklere dayalı yeni ekonomik faaliyet alanlarının yaratılması çabaları olarak devam eden bir döngü olarak tanımlanabilir.
Tablo 3. Uzun Dalgaların Aşamaları (ilk 4 uzun dalga)
| Uzun Dalganın Aşamaları | 1. ve 2. | 2. ve 3. | 3. ve 4. | 4. ve 5. |
| Sanayi Devrimi 1775-1785 | ||||
| Refah | 1785-1815 | 1860-1873 | 1905-1920 | 1948-1970 |
| Resesyon | 1815-1825 | 1873-1886 | 1920-1929 | 1970-1990? |
| Depresyon | 1825-1840 | 1886-1896 | 1929-1937 | 1990?-2000? |
| Dalganın Uzunluğu | 65 yıl | 56 yıl | 41 yıl | 63 yıl |
| İyileşme | 1840-1860 | 1896-1905 | 1937-1948 | 2000? |
Kritik dönüm noktaları, yeni endüstriyel sektörler ve piyasalar yaratan yenilik kümeleri ile belirlenmektedir. Üretimde hızlı ilerlemeler, hızlı ekonomik büyüme genişleme döneminde söz konusu olmaktadır. Bu dönemde fiyatlar artmakta, sermaye piyasaları güçlenmektedir[25].
Kondratieff; fiyat, toptan satış, faiz oranı, ücretler, dış ticaret, verimlilik, mal fiyatları gibi 36 değişik değer ve kalite serisi kullanılarak 1789 yılı itibariyle ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya için trend analizi yapmıştır ve 54-60 yıllık uzun dalgaları tespit etmiştir[26].
4.1. Uzun Dalgaların Başlıca Özellikleri
Kondratieff’in uzun dönemli dalgalarına dayalı olarak anahtar teknolojileri ele alan tekno ekonomik paradigmalar şu biçimde sıralanabilir[27];
1.Dalga 1770’ler 1840’lar Erken Mekanizasyon ( 1788-1842 Sanayi Devrimi)
1. Dalga, en ünlü Kondratieff dalgası olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu dalgalanma; tekstil, demir, buhar gücü endüstrileri gibi alanlarda ortaya çıkan yeniliklerle kendisini göstermektedir. Sanayi (makine) toplumunun yaratılmasında beklenmedik teknolojik buluşları ve sosyo ekonomik hayatı derinden etkileyen yenilikleri ile “makine toplumu”nun yaratılmasında önemli bir dönüm noktasıdır. Bilimde ilerleme ile becerili işgücü gereksinimi, patent vb. ile ilgili düzenlemeler ve yeniliklerin yayılabilmesi için yeterli talep yaratılması gerekmektedir[28].
2. Dalga 1830’lar 1890’lar Buhar gücü ve Demiryolu (1844-1896 Kondratieff)
Kuzey Avrupa ve Amerika’daki demiryollarının gelişimi demiryolu taşımacılığı, bununla birlikte kömür ve demir endüstrilerinde meydana gelen değişmeler, buharlı gemiler ve posta sistemi bu dalga kapsamında ele alınmıştır.
3. Dalga 1880’ler 1940’lar Elektrik ve Mühendislik (1897-1950?[29] Neo-Merkantilist Kondratieff)
1897’de başlayan patlama, elektrik gücü ve otomobil endüstrisi gelişmeleri ile sürmüştür. Yoğun mühendislik bilgisi içeren alanlar, çelik, elektrik uygulamaları, büyük bankalar bu döneme rastlamaktadır.
4. Dalga 1930’lar 1990’lar Fordist Kitle Üretimi (1950?-2010? 4. Kondratieff)
Fordist kitle üretimi, enerji özellikle petrol, otoyollar ve karayolları bu dönemde ortaya çıkan tekno-ekonomik paradigmalardır; ancak 4.dalga ile ilgili tartışmalar sürmektedir[30].
5. Dalga 1980’ler 2040’lar Bilgi ve İletişim (Mikroişlemciler, küresel bilgi altyapısı)
Anahtar teknolojilere ve kaynaklara dayalı yeni endüstrilerin ortaya çıkması sonucu; yeni altyapı, yeni örgütsel biçimler, yeni firmalar ya da var olan firmalar için yeni yapılar, yeni eğitim sistemi, yeni girişimler ortaya çıkmaktadır. Teknolojik ve ekonomik liderlik konumu bu anahtar teknoloji ve kaynaklarla bütünleşebilen ülkeler lehine değişmektedir. Günümüzde içinde bulunduğumuz 5.dalga, mikroişlemciler tarafından yönlendirilmektedir. Mikroişlemcilerin ortaya çıkışına bağlı olarak yeni yada yeniden biçimlenen endüstriler; bilgisayar sistemleri, bilgisayar işletim sistemleri, yazılımlar, telekomünikasyon ekipmanları, uydular, elektronik araç ve gereçler ile tüketici elektroniği, optik kablolar, bilişim teknolojisi hizmetleri olarak sıralanabilir. Mikroişlemcilere bağlı olarak ortaya çıkan diğer bir gelişme alanı ise, altyapıya yönelik olmakta ve ilgili teknolojilerin birbirine yakınlaşması durumu söz konusu olmaktadır. Veri, ses ve görüntü ile ilgili depolama, işleme ve iletme fonksiyonlarına yönelik teknolojiler yeni bir altyapı gerektirmekte ve sunmaktadır. Bu çerçeve içinde internet yeni pazaryeri olarak ele alınmakta ve bilgi altyapısına erişmede hayati önem taşımaktadır[31].
4.2. Beşinci (5.) Dalgada Bilgiye Dayalı Yeni Ekonomi
Yeni ekonomi ile ekonomide yenilik kavramları birbiri ile yakından ilişkilidir. İçinde bulunduğumuz dönemde fiber optikler, yarı iletkenler, genetik ve yazılım, ekonomiden sosyal hayata kadar tüm yaşamımızı değiştiren alanlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Fiber optikler ve yarı iletkenler günümüzün bilişim iletişim teknolojilerinin (BİT) temel unsurları olarak karşımıza çıkmaktadır.
İçinde bulunduğumuz bilişim/iletişim teknolojisine bağlı olarak ele alınan 5.dalga da bilginin dönüştürücü gücünün sonucudur. Üretimde emeğin yoğun olarak kullanılması sonucunu doğuran, geçmişin büyük buluşları ile bilgi devrimi karşılaştırılmaktadır. Uzun dönemli patlamalarla ekonomide yeni teknolojik fırsatlar yaratan lider sektörler ortaya çıkmaktadır. Geçmişte buhar gücü ve demiryollarının yaptığı dönüştürücü etkiler günümüzde bilişim/iletişim teknolojilerinde yaşanan teknolojik değişim ile özelikle gelişmiş ülkelerde ortaya çıkardığı olumlu gelişmelere dayalı olarak yeni ekonomi tartışmalarının da çıkış noktası olmaktadır. Yaşananlar henüz tamamlanmamış bir dönüşüm sürecinin başlangıcı olarak kabul edilmekte ve yeni ekonomi ile tanımlanan gelişmeler geçiş süreci olarak ele alınmaktadır. Yarı iletkenler, bilgisayarlar, iletişim gibi lider sektörler yeni araçlar olmaları yoluyla verim artışı sağlamaktadırlar[32].
Yeni ekonomiyi bir geçiş dönemi olarak ele alan evrimci ekonomi, küresel ekonomide yaşanan değişmeleri Kondratieff-Schumpeter tipi olarak adlandırmakta ve incelemektedir. Temel yeniliklere bağlı uzun dalgaların varlığından söz edilmektedir[33]. Evrimci gelişim süreci; bireysel ve toplumsal düzeyde ele alındığında uzun dönemli bir gelişmedir. Bu gelişmeler; imalat sürecinde uygulanan yöntemler, imalat yapısı ve mal ve hizmetlerin dağıtımı gibi ekonomik ölçütlerden politik gücün ayrışması (devletler) ekonomik süreçteki politik güç ve ekonomik süreçte işgücünün rolü ve ağırlığı (sendikalar) gibi ilişkisel kategorilere kadar pek çok alanı etkilemektedir[34]. Schumpeterci yenilik teorisi, düzenleyici yaklaşım ile yenilikler arasında bağlantı kurmaya çalışmıştır. Sosyal ve politik kurumların yenilikler üzerinde etkisi bulunmaktadır. Teknolojik biçim, sosyal/politik kurumlar ile süreçler arasında geri besleme süreci söz konusudur. Benzer şekilde Kondratieff dalgalar da kurumcu yöntemle yorumlandığında ilerlemeci değişimler ve evrim süreci söz konusu olmaktadır[35] Bu evrimci çizgide ele alabileceğimiz Freeman ve Perez’in tanımı ile yeni tekno ekonomik paradigma şu unsurları içermektedir:
-Fabrika ve firma düzeyinde “en iyi” organizasyon şeklinin bulunması,
-işgücü için yeni beceriler, işgücünün kalite miktarı, gelir dağılımı, (altın yakalı işçi kavramı)
-yeni karma ürünler ile ulusal üretimin giderek artan oranda bu mallardan oluşması,
-yenilikçilik eğilimlerinin artması
-karşılaştırmalı üstünlüklerin değişimi (bilgi mallarının artan önemi)
-yeni teknolojilerin yayılması ve altyapısının kurulması
-girişimcilik ve yeni kurulan şirketler, risk sermayesi uygulamaları,
-yeni faktörlerde, büyüme yada çeşitlendirmelerle büyük firmalarda yoğunlaşma
-mal ve hizmet tüketiminin yeni biçimleri, tüketici davranışları[36](ağ etkisi ve ağ dışsallıkları).
Bu özelliklerinin yanı sıra, kapitalizmin 300 yıllık gelişme sürecindeki merkantilizmden piyasa ekonomisine geçiş süreci göz önünde bulundurulduğunda; ekonominin gelecekteki görünümünün bilgisayara dayalı ticaret, küresel finans piyasaları, esnek üretim teknikleri ile oluşan bir yapıda devam edeceği öngörülmektedir. Endüstriyel süreçteki klasik üretim faktörleri olan emek ve sermaye yanında üçüncü bir faktör olarak kabul edilen “bilgi”, ülkelerin ekonomik ve sosyal politikalarını da etkilemektedir[37].
Yeni teknolojilerin ve girişimcilerin risk sermayesi uygulamalarının da desteğiyle çoğalması, teknolojik yeniliklerin varlığı her ekonomik dönem gibi kendi kötülüğünü de içinde taşımaktadır. İnternet ekonomisi ve yüksek teknoloji devrimi ile şekillenen 5. dalganın da yerini bir başka dalgaya bırakarak biteceği ifade edilmektedir. Yeni ekonomi olarak adlandırılan gelişmelerin de henüz tam bir dalga oluşturmadığı, bir geçiş döneminin söz konusu olduğu yolundaki görüşler de göz önünde bulundurulduğunda, uzun dalgalarla ilgili tartışmaların yakın gelecekte de devam edeceği beklenmektedir[38].
5. SONUÇ
Ekonominin genişlediği dönemlerde ortaya çıkan yeni teknolojiler emek ya da sermayenin yoğun kullanımına dayalı olabilmektedir. Yeni işgücü tabanlı yenilikler istihdamı arttırmaktadır. İşgücü açısından; daha yüksek düzeyde yaratıcılık ve uzmanlaşma gerektiren gelişmeler söz konusu olurken, beceri gerekleri farklılaşmaktadır. Yeni teknolojilerin gerektirdiği niteliklere sahip işgücü açısından iş ve istihdam fırsatları artmakta, daha yüksek ücretli ve iyi çalışma koşulları sunan işler ortaya çıkmaktadır. İnternet ve bilgisayarlar önemli yeniliklerdir ancak işgücüne dayalı/istihdam arttırıcı/yaratıcı yönü henüz tam olarak ortaya çıkmamıştır. Talebin yeni biçimi ve ücret yapısı bir miktar değişmiştir.
Bu önemli gelişmelerin yaşanmasına rağmen yine de; bilgi tabanlı ekonomi henüz tam olarak uzun bir dalga değil, kapitalizmin bir türü olarak kabul edilmektedir. Ortaya çıkan profesyonel yeni sınıflar, özellikle yatırım, medya, eğlence sektörlerinin artan önemi bu dönemin başlıca özellikleri olarak karşımıza çıkmaktadır. İnternete ve bilgiye dayalı yeni sistem içinde bulunduğumuz dönemin temel özellikleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Standartları oluşturan, piyasaya ilk giren ve değişen tüketici tercihlerine en iyi ve çabuk uyum sağlayabilen firmaların ve girişimcilerin kazançlı çıktığı, oldukça dinamik ve rekabetin yoğun yaşandığı bir ekonomik çevre söz konusu olmaktadır. Yüksek karlar monopol gücünden sağlanmaktadır.
Kaynakça
(Metinden çıkarılan kısımların referansları kaynakçadan çıkarılmamıştır)
Baqir, Ghalib M. “The Long-Wave Cycles and Re-Industrialisation”, International Journal of Social Economics, 1981, Vol.8, Issue 7.
http://web.gc.cuny.edu/Eusc/activities/paper/gerelli/gerelli.pdf, (6.5.2003)
Bryan Kavanagh, “The Coming Kondratieff Crash”.
http://home.vicnet.net.au/~earthshr/Geophil.PDF, 25.07.2002.
Cohen, Stephen C. DeLong,Bradford. Zysman, John. Tools for Thought, What it is New and Important About E-conomy, http://brie.berkeley.edu/~briewww/pubs/wp/wp138.pdf, 23.6.2002.
deBresson, Chris. Technological Innovation and Long Wave Theory: Two Pieces of The Puzzle, Journal of Evolutionary Economics, 1991:1.
De Greene, Kenyon B. Long Wave Cycles of Sociotechnical Change and Innovation: A Macropsychological Perspective, Journal of Occupational Psychology, 1988.
Dodgson, Mark. Marceau, Jane. Approeches to Understanding the Nature of Innovation, http://www.isr.gov.au/industry/innovation/framework3.pdf, s.2, (17.4.2002)
Eklund, Klaus. Long Waves in the Development of Capitalism?, Kyklos, Vol.33, 1980, Fasc.3.
Evans, David. “The New Information Age: Tools for Integration”, http://archi.net.au/content/file/download.phtml/type
Giem, Rebecca. Investment Globalization, http://irows.ucr.edu/research/globres/rgiem.html, 6.4.2003.
Gopalachary, Maddhavan T. What is Business Cycle, 2002, http://madgopes.com/moreonbusinessclcles.html, (3.1.2003)
İmamoğlu, Salih Zeki Yenilik(İnnovasyon) Teknoloji, Üniversite, Kobiler, Ya.No:5, Gebze Yüksek Teknoloji Ens.:Aralık 1999.
Kitchin, Joseph. “Cycles and Trends in Economic Factors”, The Review of Economic Statistics, Vol.5, Issue1 (Jan., 1923), 10-16.
Kondratieff, Nikolay D. The Long Waves in Economic Life, The Review of Economic Statitics, Vol.XVII, November 1935, Number 6.
Kwasnicki, Witold. “Cennential Waves of Socio-Economic Development” http://www.prawo.uni.wroc.pl/~kwasnicki, 22.3.2002.
Louçã, Francisco. “Nikolai Kondratiev and the Early Consensus and Dimensions About History and Statistics” History of Political Economy 31:1, 1999.
Mandel, Michael J. The Coming Internet Depression, Basic Books, USA, 2000.
Mansfield, Edwin. “Long Waves and Technological Innovation” American Economic Review, Vol.73, Issue 2, May 1983.
Meadows, Donella H. James Whole Earth, “The Long Wave”, Summer 98, Issue 93, http://web14.epnet.com, 13.5.2002.
O’Hara, Phillip Anthony. “An Institutionalist Rewiev of Long Wave Theories: Schumpeterian Innovation, Modes of Regulation and Social Structures of Accumulation” Journal of Economic Issues, Vol.XXVIII, No2, June 1994.
Parasız, İlker. İktisadın ABC’si, Ezgi Kitabevi, 4. Baskı, Bursa, 2000.
Pattinson, Hugh. Brown, Linden. “Chamelons in Marketspace Industry Transformation in the New Electronic Marketing Environment”, Journal of Marketing Practice: Applied Marketing Science, Vol2. No1.1996, (30.4.2002)
Rosenberg, Nathan. Frischtak Claudio R. “Long Waves and Economic Growth: A Critical Appraisal” American Economic Review, Vol.73, Issue 2, May 1983.
Samuelson, Paul A. “Summing up on Business Cycles: Opening Adress” http://wwwbosfrb.org/economic/conf/conf42/con42-02.pdf, 15.8.2002
Schumpeter, Joseph A. “The Explanation of the Business Cycle”, Economica, Vol. 0, Issue 21, (Dec.1927).
Schumpeter, Joseph A. Business Cycles, (Mc Graw-Hill Book, USA:1939).
Schumpeter, Joseph A. Capitalism, Socialism ve Democracy, (1942), [Kapitalizm Sosyalizm ve Demokrasi I Kapitalizm Marksizmin Bir Açıklaması İle] Çeviren:Tunay Akoğlu, 3. Baskı, İstanbul: Varlık Yayınevi, 1974.
Seyidoğlu, Halil. Ansiklopedik Ekonomik Terimler Sözlüğü, Güzem Yayınları, Ankara 1992.
Yıldırım, Kemal. Karaman, Doğan. Makroekonomi, AÜ.Eğitim, Sağlık ve Bilimsel Araştırma Çalışmaları Vakfı Yayınları Ya.No: 145, İkinci Basım, Eskişehir:2001.
Weis, David H. “The Turn of the Century Wave”, http://futuresmag.com, 1999, 23.7.2002
Falling Rate of Pricing and Profit Over The Internet, http://www.southerndomains.com/SouthernBanks/p3.htm, 10.3.2003.
“Machine Society” and Modern Growth”, Jun Bai, 2000,
http://www.eden/rutgers.edu/~junbai/Econhis2.pdf, 22.4.2002.
http://www.drfurfero.com/books/231book/ch20.html, 12.10.2002.
http://madgopes.com/businesscycle.html.
http//faculty.washington.edu/modelski/IPEKWAVE.html, 23.7.2002.
http://www.isr.gov.au/industry/innovation/framework3.pdf, 6.3.2003.
http://cepanewschool.edu./net/essays/cycle/psycho.htm, 20.4.2003.
[1] Kemal Yıldırım-Doğan Karaman, Makroekonomi, (AÜ.Eğitim, Sağlık ve Bilimsel Araştırma Çalışmaları Vakfı Yayınları Ya.No: 145, İkinci Basım, Eskişehir: 2001), s.21.
[2] Kitchin dalgalar analizi sadece ABD ve Büyük Britanya menkul kıymet borsaları ile sınırlıdır. Joseph Kitchin, “Cycles and Trends in Economic Factors”, The Review of Economic Statistics, Vol.5, Issue1 (Jan., 1923), 10-16.
[3] Ghalib M. Baqir, “The Long-Wave Cycles and Re-Industrialisation”, International Journal of Social Economics, 1981, Vol.8, Issue 7, s.117.
[4] Tablo1, http://web.gc.cuny.edu/Eusc/activities/paper/gerelli/gerelli.pdf, (6.5.2003); David Evans, “The New Information Age: Tools for Integration”, http://archi.net.au/content/file/download.phtml/type; Mark Dodgson ve Jane Marceau, Approeches to Understanding the Nature of Innovation, http://www.isr.gov.au/industry/innovation/framework3.pdf, s.2, (17.4.2002); Hugh Pattinson ve Linden Brown, “Chamelons in Marketspace Industry Transformation in the New Electronic Marketing Environment”, Journal of Marketing Practice: Applied Marketing Science, Vol2. No1.1996,s. 8, (30.4.2002), Chris deBresson, Technological Innovation and Long Wave Theory: Two Pieces of The Puzzle, Journal of Evolutionary Economics, 1991:1, s.243. çalışmalarından derlenmiştir.
[5] Joseph Schumpeter, “The Explanation of the Business Cycle”, Economica, Vol. 0, Issue 21, (Dec.1927), s.287.
[6] Halil Seyidoğlu, Ansiklopedik Ekonomik Terimler Sözlüğü, Güzem Yayınları, Ankara 1992, s.491.
[7] İlker Parasız, İktisadın ABC’si, Ezgi Kitabevi, 4. Baskı, Bursa, 2000, s.221-230.
[8] N.D. Kondratieff, The Long Waves in Economic Life, The Review of Economic Statitics, Vol.XVII, November 1935, Number 6, s. 105. Bu çalışma W.F.Stolper tarafından Kondratieff’in Archiv fur Sozialwissenschaft und Sozialpolitik, 1926 tarihli çalışmasının çevrisidir.
[9] Francisco Louçã, “Nikolai Kondratiev and the Early Consensus and Dimensions About History and Statistics” History of Political Economy 31:1, 1999, s.179.
[10] http://madgopes.com/businesscycle.html
[11] Witold Kwasnicki, “Cennential Waves of Socio-Economic Development” http://www.prawo.uni.wroc.pl/~kwasnicki, 22.3.2002, s.5
[12] Donella H. Meadows, James Whole Earth, “The Long Wave”, Summer 98, Issue 93, http://web14.epnet.com, 13.5.2002, s.1.
[13] Kondratieff, The Long…, s.112.
[14] “Falling Rate of Pricing and Profit Over The Internet”, http://www.southerndomains.com/SouthernBanks/p3.htm, 10.3.2003, s.3.
[15] Klaus Eklund, Long Waves in the Development of Capitalism?, Kyklos, Vol.33, 1980, Fasc.3, s.383.
[16] Kondratieff, The Long…, s.115.
[17] Phillip Anthony O’Hara, “An Institutionalist Rewiev of Long Wave Theories: Schumpeterian Innovation, Modes of Regulation and Social Structures of Accumulation” Journal of Economic Issues, Vol.XXVIII, No2, June 1994, s.489.
[18] Baqir, s.121.
[19] Paul A. Samuelson, “Summing up on Business Cycles: Opening Adress” http://wwwbosfrb.org/economic/conf/conf42/con42-02.pdf, 15.8.2002, s.2.
[20] Nathan Rosenberg Claudio R. Frischtak “Long Waves and Economic Growth: A Critical Appraisal” American Economic Review, Vol.73, Issue 2, May 1983, s.147.
[21] Edwin Mansfield, “Long Waves and Technological Innovation” American Economic Review, Vol.73, Issue 2, May 1983, s.141.
[22] J.A.Schumpeter, Business Cycles, (Mc Graw-Hill Book, USA:1939), s.183.
[23] Joseph A.Schumpeter, Capitalism, Socialism ve Democracy, (1942), [Kapitalizm Sosyalizm ve Demokrasi I Kapitalizm Marksizmin Bir Açıklaması İle] Çeviren: Tunay Akoğlu, 3. Baskı, İstanbul: Varlık Yayınevi, 1974, s.64.
[24] David H. Weis “The Turn of the Century Wave”, http://futuresmag.com, 1999, 23.7.2002, s.11.
[25] Kenyon B. De Greene, Long Wave Cycles of Sociotechnical Change and Innovation: A Macropsychological Perspective, Journal of Occupational Psychology, 1988, 61, s.10.
[26] Bryan Kavanagh, “The Coming Kondratieff Crash”.
http://home.vicnet.net.au/~earthshr/Geophil.PDF, 25.07.2002. Kondratieff’in analizleri 3.Dalgayı ele almaktadır. 4. ve 5. dalgalar Schumpeter ve diğer iktisatçılarca konunun özüne uygun olarak belirlenmiştir.
[27] Bu sınıflandırmada, Schumpeter’in uzun dalgalar ve bunlara denk gelen yenilikler ile ilgili olarak kapitalist ekonominin durağan olmadığı, sürekli yeniliklerle devam ettiğini, yaratıcı yıkım sürecinin geçerli olduğu durumu belirtmektedir. Salih Zeki İmamoğlu, Yenilik(İnnovasyon) Teknoloji, Üniversite, Kobiler, (Ya.No:5, Gebze Yüksek Teknoloji Ens.: Aralık 1999), s.10.
[28] ““Machine Society” and Modern Growth”, Jun Bai, 2000,
http://www.eden/rutgers.edu/~junbai/Econhis2.pdf, 22.4.2002, s.1.
[29] Bu noktadan sonra tarihler Kondratieff’in çalışmasına uygun olarak yaklaşık olarak ele alınmış olduğundan soru işareti ile gösterilmiştir. Ele alınan yıllar arasında çeşitli kaynaklarda birkaç yıllık farklılıklar vardır ancak bu uzun dönemli dalgalanmaların özüne pek etki etmeyen küçük farklılıklar olarak ele alınabilir.
[30] http://cepanewschool.edu./net/essays/cycle/psycho.htm
[31] Pattinson-Brown, Chamelons…, s.8, Her uzun dalga yeni zengin aileler yaratmıştır. Demiryolları ve çelik Astor’ları ve Carnegi’leri; Petrol ve otomobil ise Rockefeller’ları ve Fordlar’ı. BİT ve internet ise Bill Gates…gibi.
[32] Stephen C. Cohen-Bradford DeLong-John Zysman,”Tools for Thought, What it is New and Important About E-conomy”, http://brie.berkeley.edu/~briewww/pubs/wp/wp138.pdf, 23.6.2002, s.18.
[33] http//faculty.washington.edu/modelski/IPEKWAVE.html, 23.7.2002.
[34] Seyidoğlu, s. 491.
[35] O’Hara, “An Institutionalist…, s.490.
[36] http://www.isr.gov.au/industry/innovation/framework3.pdf, 6.3.2003, s.1.
[37] Kwasnicki, Cennential…, s.22.
[38] Michael j. Mandel, The Coming Internet Depression, Basic Books, USA, 2000, s.12.
